مدرس: کارشناس ارشد سازمان آتش‌نشانی
گروه هدف: کلیه کادر درمان، اداری، پشتیبانی و حراست بیمارستان
هدف دوره: ارتقای آمادگی و واکنش سریع پرسنل در مواجهه با حریق در لحظات اولیه (لحظات طلایی)
۱. مقدمه و اهمیت خاموش‌کننده‌های دستی
خاموش‌کننده‌های دستی (کپسول‌های آتش‌نشانی) برای مهار آتش‌سوزی در لحظات اولیه (شروع حریق) طراحی شده‌اند. عملکرد صحیح هر خاموش‌کننده به دو عامل وابسته است:
- عامل اطفا: پودر شیمیایی (که با قطع واکنش زنجیره‌ای سوختن، حریق را خاموش می‌کند).
- عامل فشار: عاملی که پودر را با شتاب به سمت کانون آتش پرتاب می‌کند (هوای فشرده یا گاز ).
۲. معرفی انواع خاموش‌کننده‌های پودری و کاربرد آن‌ها
این کپسول‌ها برای اطفای حریق‌های کلاس B (مایعات اشتعال‌پذیر مثل الکل، اتر و حلال‌ها)، کلاس C (گازها) و کلاس E (تجهیزات الکتریکی و برقی بیمارستان) بسیار مؤثر هستند.
انواع رایج:
- کپسول پودر و هوای فشرده (درجه‌دار / تحت فشار دائمی): گاز پرفشار و پودر داخل یک مخزن واحد قرار دارند.
- کپسول پودر و گاز با بالون/کارتریج داخلی: گاز تحت فشار درون یک کپسول کوچک (بالون) داخل مخزن پودر قرار دارد.
- کپسول پودر و گاز با بالون/کارتریج خارجی (کناری): بالون گاز در کنار بدنه سیلندر نصب شده است (معمولاً در ظرفیت‌های بالاتر مثل ۱۲ کیلویی).
۳. چک‌لیست بررسی آماده‌به‌کاری کپسول‌های درجه‌دار (قبل از وقوع حادثه)
پرسنل بخش‌ها و رابطین ایمنی باید به‌صورت دوره‌ای ۳ شاخص اصلی را بررسی کنند:
- بررسی عقربه فشارسنج (مانومتر): عقربه باید حتماً در منطقه سبز (محدوده مجاز) قرار داشته باشد.
- بررسی کارت شارژ و تاریخ انقضا: از تاریخ شارژ مجدد کپسول نباید بیش از یک سال گذشته باشد.
- سلامت پلمپ و ضامن: سیم پلمپ سالم و ضامن فلزی در جای خود قفل باشد.
💡 نکته طلایی بیمارستانی: با توجه به ثابت ماندن کپسول‌ها روی پایه‌های دیواری بخش، جهت جلوگیری از کلوخه‌شدن و ته‌نشینی پودر، حداقل ماهی یک‌بار کپسول را به‌آرامی سر و ته کنید.
۴. پروتکل عملیاتی و مراحل گام‌به‌گام اطفای حریق
الف) نحوه استفاده از کپسول‌های پودر و هوای درجه‌دار:
- آماده‌سازی پودر: قبل از کشیدن ضامن، کپسول را یک‌بار سر و ته کنید تا پودر آزاد و روان شود.
- آزاد کردن ضامن: پلمپ را پاره کرده و ضامن فلزی را به سمت بیرون بکشید.
- قرارگیری ایمن: همیشه پشت به باد بایستید تا دود و حرارت به سمت شما نیاید و پودر هدر نرود.
- هدف‌گیری: سر نازل/شلنگ را محکم بگیرید و ریشه و بن آتش را هدف قرار دهید.
- تخلیه و حرکت جارویی: اهرم را فشار دهید و پودر را به‌صورت جارویی (چپ و راست) روی آتش پخش کنید.
- پیشروی ایمن: با پیشرفت خاموش‌سازی، رو به جلو حرکت کنید و هرگز کپسول مصرف‌شده را روی زمین رها نکنید؛ در پایان کار نیز تا اطمینان کامل از خاموشی پشت به حریق نکنید.
ب) نحوه استفاده از کپسول‌های بالون داخلی / خارجی (کارتریجی):
- پلمپ و پین را باز کنید.
- شلنگ را از گیره جدا کرده و سر نازل را رو به جلو بگیرید.
- احتیاط بسیار مهم ایمنی: هنگام ضربه زدن به مکانیزم بالون یا باز کردن شیر گاز، هرگز سر، صورت و بدن خود را بالای درپوش اصلی سیلندر قرار ندهید (خطر پرتاب درپوش در صورت نقص فنی رزوه).
- با ضربه زدن به اهرم سوزن یا باز کردن شیر بالون خارجی، گاز را وارد مخزن پودر کرده و از طریق نازل روی حریق بپاشید.
۵. نکات کلیدی در اطفای حریق مایعات اشتعال‌پذیر (بخش‌ها، اتاق‌های عمل و آزمایشگاه)
- نازل را مستقیماً داخل مایع نگیرید تا باعث پاشش مایع مشتعل به اطراف و گسترش آتش نشود.
- پودر باید با حرکات نرم و زاویه‌دار روی سطح مایع شناور شود تا لایه‌ای نفوذناپذیر تشکیل داده و اکسیژن را قطع کند.
📌 نکات آموزشی منطبق بر تصویر (شرح عکس آموزشی):
-
فاصله و استقرار ایمن (Safe Stance):
- پرسنل با فاصله استاندارد (حدود ۲ تا ۳ متر) از کانون حریق ایستاده و حالت پاها تعادل لازم را برای واکنش سریع یا عقب‌نشینی ایمن فراهم کرده است.
-
نحوه در دست گرفتن کپسول و شلنگ:
- اهرم تخلیه با یک دست مهار شده و دست دیگر انتهای شلنگ و نازل را محکم گرفته تا جهت پاشش دقیقاً کنترل شود.
-
هدف‌گیری ریشه آتش (Aim at Base):
- جهت پاشش پودر دقیقاً بن و قاعده شعله را هدف قرار داده است (نه بالای شعله‌ها)، که بهترین روش برای قطع اکسیژن و مهار سریع آتش است.
-
پاشش جارویی (Sweep):
- همان‌طور که در تصویر مشخص است، پودر به‌صورت لایه‌ای و گسترده سطح ماده مشتعل را پوشش می‌دهد.
۶. مشخصات استاندارد شلنگ و نازل خاموش‌کننده
- کپسول‌های بالای ۳ کیلوگرم ملزم به داشتن شلنگ هدایت‌کننده هستند.
- طول شلنگ استاندارد باید حداقل ۸۰ درصد طول بدنه سیلندر باشد.
- جنس شلنگ باید در برابر خوردگی و واکنش با ترکیبات پودر مقاوم بوده و تحت فشار دائمی نباشد.
توجه پرسنل محترم: در صورت وقوع هرگونه حریق در بخش‌ها، ضمن فشردن شستی‌های اعلام حریق و تماس فوری با تلفن اضطراری بیمارستان (کد حریق)، تنها در صورتی اقدام به اطفا نمایید که راه خروج ایمن در پشت سر شما باز بوده و ایمنی فردی به خطر نیفتد.