تمرینات کگل (Kegel exercise)، که بهعنوان تمرینات کف لگن نیز شناخته میشود، شامل انقباض و شل کردن مکرر عضلاتی است که بخشی از کف لگن را تشکیل میدهند، که گاهی بهصورت محاورهای بهعنوان «عضلات کگل» نیز شناخته میشوند. این تمرین را میتوان چندین بار در روز و هر بار به مدت چند دقیقه انجام داد، اما یک تا سه ماه طول میکشد تا اثر خود را نشان دهد
تمرینات کگل با هدف تقویت عضلات کف لگن انجام میشوند.این عضلات عملکردهای زیادی در بدن انسان دارند. آنها در زنان، مسئول نگه داشتن مثانه، پیشگیری از بیاختیاری ادرار ناشی از استرس (بهویژه پساز زایمان)، افتادگی (پرولاپس) واژن و رحم هستند.در مردان، این عضلات مسئول کنترل ادرار، مدفوع و انزال هستند. ابزار متعددی برای کمک به انجام این تمرینات وجود دارند، اگرچه مطالعات مختلف اثربخشی نسبی ابزار مختلف را در مقابل تمرینات مرسوم مورد بحث قرار میدهند.
آرنولد کگل، متخصص زنان آمریکایی، در سال ۱۹۴۸ شرحی از چنین تمریناتی را منتشر کرد، هرچند این تمرینات قبلاً در سال ۱۹۳۶ توسط زنی به نام مارگارت موریس منتشر شده بودند که در آن زمان اعتبار کمی به او داده شد.
۱) راهنمای جامع و کاربردی تقویت عضلات کف لگن پس از زایمان
دوران پس از زایمان یکی از حساسترین مراحل بازتوانی بدن مادر است. عضلات کف لگن مجموعهای از فیبرهای عضلانی و بافتهای همبند هستند که مانند یک گهواره حمایتی در پایین لگن قرار گرفتهاند و وزن مثانه، رحم و رودهها را تحمل میکنند. این عضلات وظیفه کنترل ادرار و گاز، حمایت از اندامهای داخلی و حفظ سلامت روابط جنسی را بر عهده دارند. در طول بارداری به دلیل تغییرات هورمونی و وزن جنین، و در زمان زایمان به دلیل کشش بافتها، این عضلات دچار ضعف و کشیدگی میشوند.
تقویت زودهنگام و صحیح این عضلات نه تنها روند بهبودی را تسریع میکند، بلکه مانع از عوارض شایعی همچون بیاختیاری ادرار، افتادگی اندامهای لگنی (پرولاپس) و دردهای مزمن لگنی میشود. هدف از این راهنما، ارائه برنامهای عملی، ایمن و قابل فهم برای بازآموزی و تقویت این عضلات در محیط منزل است. تمرینها بر اساس اصول فیزیوتراپی کف لگن تنظیم شدهاند و بدون نیاز به ابزار خاص قابل اجرا هستند.
۲) شناسایی دقیق و احساس عضلات کف لگن
برای اثربخشی تمرینات کگل، شناخت درست عضله هدف اهمیت اساسی دارد؛ انقباض عضلات اشتباه (مانند عضلات باسن، ران یا جدار شکم) نهتنها سودی ندارد، بلکه میتواند فشار معکوس به کف لگن وارد کند.
۲.۱ حس انقباض صحیح
هنگامی که عضلات کف لگن را به شکل درست منقبض میکنید، باید احساس کنید ناحیه اطراف مجرای ادرار، واژن و مقعد بهآرامی به سمت داخل و بالا کشیده و جمع میشوند. این حس مشابه تلاش ملایم برای جلوگیری از خروج گاز یا متوقف کردن باد شکم است، بدون آنکه عضلات سرینی (باسن) سفت شوند.
۲.۲ نشانههای اجرای نادرست
- سفت شدن عضلات باسن، ران یا شانه
- فشار دادن شکم به سمت بیرون به جای کشش به درون
- احساس حرکت و جابهجایی کلی لگن روی زمین یا صندلی
- تغییر در الگوی تنفس یا حس فشار در سر و گردن
- تمرکز در روزهای نخست باید بر کیفیت انقباض و آرامش سایر بخشهای بدن باشد، نه شدت و قدرت اعمالشده.
۳) دستورالعمل گامبهگام و وضعیتهای استاندارد تمرین
انجام تمرینات کگل نیازمند رعایت ارگونومی بدن و هماهنگی دقیق با سیستم تنفس دیافراگمی است تا فشار داخل شکمی کنترل شود.
۳.۱ ۱. وضعیت قرارگیری بدن
در هفتههای نخست پس از زایمان، مناسبترین حالت تمرین خوابیده به پشت با زانوهای خمیده و کف پاهای روی زمین است. در این وضعیت، نیروی جاذبه زمین اثر فشاری کمتری بر کف لگن دارد و کنترل عضلات آسانتر است. با افزایش قدرت، میتوانید تمرین را در حالت نشسته روی صندلی با پشتی صاف و سپس در حالت ایستاده هنگام کارهای روزمره انجام دهید.
۳.۲ ۲. هماهنگی با تنفس دیافراگمی
حبس کردن نفس حین تمرین فشار داخل شکم را افزایش داده و عضلات را به سمت پایین میراند. الگوی صحیح تنفس بدین صورت است:
- دم آرام از بینی: شکم و قفسه سینه بهآرامی باز میشوند و عضلات کف لگن در حالت استراحت قرار دارند.
- بازدم ملایم از دهان: همزمان با خالی شدن هوا، عضلات کف لگن را بهآرامی جمع کرده و به سمت بالا میکشید.
۳.۳ ۳. اصل رهاسازی کامل
رهاسازی عضلات پس از هر انقباض بهاندازه خودِ انقباض مهم است. عضلهای که فرصت استراحت و بازگشت به طول طبیعی را نداشته باشد، دچار گرفتگی، اسپاسم و خستگی زودهنگام میشود. زمان استراحت بین تکرارها باید حداقل برابر با زمان انقباض یا بیشتر از آن باشد.

۴) برنامه تمرینی تدریجی روزانه (تمرین آهسته و سریع)
یک برنامه متوازن شامل دو نوع تمرین است: انقباضهای آهسته و پایدار برای تقویت فیبرهای استقامتی (حفظ ارگانها) و انقباضهای سریع و جهشی برای فیبرهای واکنشی (جلوگیری از نشت ادرار هنگام سرفه، عطسه یا خنده).
۴.۱ برنامه هفتگی پیشنهادی
| مرحله | نوع تمرین | مدت نگهداشتن و استراحت | تعداد تکرار در هر نوبت | نوبت در روز |
| هفتههای ۱ تا ۲ | انقباضهای ملایم آهسته | ۲ تا ۳ ثانیه انقباض / ۵ ثانیه استراحت کامل | ۳ تا ۵ تکرار | ۲ تا ۳ نوبت |
| هفتههای ۳ تا ۴ | ترکیب آهسته و سریع | ۴ تا ۵ ثانیه انقباض / ۶ ثانیه استراحت + ۳ انقباض سریع | ۵ تا ۷ تکرار | ۳ نوبت |
| هفتههای ۵ به بعد | تثبیت و افزایش قدرت | ۶ تا ۸ ثانیه انقباض / ۸ ثانیه استراحت + ۵ انقباض سریع | ۸ تا ۱۰ تکرار | ۳ نوبت |
۴.۲ شیوه اجرای تمرین آهسته
عضلات را بهآرامی به داخل و بالا بکشید، به مدت تعیینشده در جدول نگه دارید، سپس به همان مدت عضلات را کاملاً شل کرده و تنفس عادی را حفظ کنید.
۴.۳ شیوه اجرای تمرین سریع
عضله را با یک انقباض سریع و شفاف جمع کرده و بلافاصله رها کنید. بین هر انقباض سریع ۱ تا ۲ ثانیه مکث کنید تا انقباض بعدی با کیفیت کامل اجرا شود.

۵) تفاوتهای مراقبتی در زایمان طبیعی و سزارین
زمانبندی و شرایط شروع تمرین به شیوه زایمان و وضعیت ترمیم بافتها بستگی مستقیم دارد:
۵.۱ زایمان طبیعی
- در زایمان طبیعی بدون پارگی یا با پارگیهای بسیار خفیف، انقباضهای بسیار ملایم (بدون فشار) را میتوان از روز دوم یا سوم پس از زایمان به منظور افزایش خونرسانی و کاهش تورم آغاز کرد.
- در صورت وجود بخیه پرینه (اپیزیوتومی یا پارگیهای درجه دو به بالا)، تمرینات باید ملایم باشند و نباید هیچگونه کشش دردناکی در محل زخم ایجاد کنند. در صورت بروز هرگونه سوزش یا درد در محل بخیهها، تمرین تا بهبودی بیشتر متوقف شود.
۵.۲ زایمان به روش سزارین
- تمرینات تنفس دیافراگمی و انقباضهای ایزومتریک بسیار سبک کف لگن را میتوان از روزهای نخست پس از خروج سوند ادراری آغاز کرد.
- به دلیل برش جراحی در دیواره شکم، انقباض عضلات شکمی باید به حداقل برسد تا فشاری به خط بخیه وارد نشود.
- در هر دو روش زایمان، تمرینات فعالتر تقویتی معمولاً پس از معاینه و تایید پزشک یا ماما در هفته ششم پس از زایمان ارتقا مییابند.
۶) اشتباهات رایج و علائم هشدار نیازمند مراجعه به پزشک
برای حفظ ایمنی و اثربخشی، آگاهی از نکات پرهیز و علائم نیازمند پیگیری تخصصی ضروری است.
۶.۱ رفتارهای ممنوع در حین تمرین
- قطع مداوم جریان ادرار در دستشویی: آزمودن قطع ادرار تنها یک بار برای پیدا کردن عضله مجاز است؛ تکرار آن به عنوان تمرین ورزشی میتواند موجب احتباس ادرار، تخلیه ناقص مثانه و عفونت ادراری شود.
- تمرین در صورت احساس خستگی مفرط: انقباض با عضلات خسته موجب بهکارگیری عضلات جبرانی و بروز الگوهای حرکتی غلط میگردد.
- فشار آوردن رو به پایین (شبیه زور زدن دفع): این کار آسیب به کف لگن را تشدید میکند.
۶.۲ جدول علائم هشدار و اقدامات لازم
|
علامت بالینی مشاهدهشده |
علت احتمالی | اقدام ضروری |
| احساس سنگینی، پر بودن یا برآمدگی در واژن | شلشدگی لیگامانها یا افتادگی اندامهای لگنی | توقف تمرین و معاینه توسط متخصص زنان یا فیزیوتراپیست کف لگن |
| درد تیرکشنده در لگن یا ناحیه شرمگاهی | اسپاسم عضلانی یا اختلال سمفیز پوبیس | استراحت و ارزیابی اسکلتی-عضلانی |
| افزایش ناگهانی خونریزی پس از زایمان | فشار بیش از حد و عدم ترمیم عروق رحمی | قطع تمرین و تماس فوری با پزشک معالج |
| بیاختیاری کامل و عدم احساس دفع ادرار/مدفوع | کشیدگی یا آسیب اعصاب ناحیه پودندال |
مراجعه سریع به کلینیک سلامت لگن |
با مداومت، صبوری و پرهیز از شتابزدگی، عضلات کف لگن طی ۸ تا ۱۲ هفته بخش عمدهای از توانمندی عملکردی خود را بازیابی خواهند کرد.
فیلم آموزشی در زیر ارائه شده است.
https://www.pelvicexercises.com.au/product/kegel-exercises-for-women-complete-beginners-guide-video/
برای انجام تمرین به صورت پیشرفته تر مشاهده فیلم زیر مناسب است:
برای دریافت فایل پی دی اف آموزش روی لینک زیر کلیک کنید:
تمرینات عضلات کف لگن پس از زایمان