اول: آموزش عمومی تغذیه در بیماران شیمی درمانی
۱. هدف از تغذیه در طول درمان سرطان
- حفظ وزن و جلوگیری از تحلیل توده عضلانی
- تقویت سیستم ایمنی و افزایش تحمل بدن در برابر عوارض داروها و جراحی.
- کاهش خطر عفونتها و بهبود سرعت ترمیم بافتها.
۲. نکات کلیدی درشتمغذیها و گروههای غذایی
- پروتئین: مرغ، ماهی، تخممرغ، لبنیات پاستوریزه، مغزها و حبوبات برای بازسازی سلولی و ترمیم بافتهای آسیبدیده حیاتی هستند.
- کالری و چربیهای سالم: استفاده از منابع سالم مانند روغن زیتون، آووکادو و مغزها برای تأمین انرژی و پیشگیری از کاهش وزن ناخواسته.
- میوهها و سبزیجات: منبع غنی از ویتامینها و آنتیاکسیدانها (در بیماران با سیستم ایمنی ضعیف، مصرف میوه و سبزی خام باید با احتیاط یا طبق نظر تیم درمان باشد).
۳. نکات ایمنی مواد غذایی (ویژه بیماران در معرض سرکوب ایمنی / نوتروپنی)
- بهداشت دست و ظروف: شستوشوی مکرر دستها با آب و صابون پیش از تهیه و مصرف غذا.
- دماهای بحرانی نگهداری غذا:
- غذای گرم بالای ۶۰ درجه سانتیگراد و غذای سرد زیر ۵ درجه سانتیگراد نگهداری شود.
- غذای پخته باید تا دمای بالای ۷۵ درجه حرارت ببیند و فقط یکبار دوباره گرم شود.
- غذای بیش از دو ساعت بیرونمانده باید دور ریخته شود.
- غذاهای پرخطر و ممنوعه:
- گوشت، مرغ، ماهی و تخممرغ خام یا نیمپز (عسلی).
- لبنیات غیرپاستوریزه و پنیرهای محلی.
- جوانه خام، سالادهای آماده بیرونبر و ساندویچهای سرد.
- عسل غیرپاستوریزه، مغزهای خام باز و آبمیوههای غیرپاستوریزه.
برنامه غذایی نمونه برای بیمار تحت شیمی درمانی
این برنامه نمونه است. مقدار و نوع غذا باید طبق وضعیت بیمار، نوع درمان، تحمل تهوع و دستور تیم درمان (بهویژه در صورت محدودیت مایعات یا پروتئین، دیابت یا بیماری کلیوی) تنظیم شود.
اصول کلی
- ۶ وعده کوچک در طول روز، هر ۲ تا ۳ ساعت یک بار، به جای ۳ وعده سنگین.
- پروتئین در هر وعده (تخممرغ، مرغ، ماهی، لبنیات پاستوریزه، حبوبات یا مغزها).
- غذای گرم و کاملاً پخته. میوه و سبزی را فقط در صورت تأیید تیم درمان بهصورت خام مصرف کنید.
- مایعات بین وعدهها و نه همراه با غذا، تا احساس سیری زودرس ایجاد نشود.
نمونه برنامه یک روز
| وعده | پیشنهاد | نکته |
| صبحانه | نان سنگک یا تست کامل + تخممرغ کاملاً پخته + کمی پنیر پاستوریزه + چای کمرنگ | اگر اشتها کم است، با نان ساده و چای شروع کنید |
| میانوعده صبح | موز رسیده یا یک کاسه ماست پاستوریزه با کمی عسل پاستوریزه | موز و ماست برای بیماران تهوعدار معمولاً قابل تحملتر است |
| ناهار | مرغ یا ماهی کاملاً پخته + برنج یا سیبزمینی پخته + سبزی پخته (هویج، کدو، لوبیا سبز) | قطعات کوچک و نرم بخورید |
| میانوعده عصر | سوپ جو یا سوپ عدس یا کمی حلیم + یک لیوان شیر پاستوریزه یا دوغ پاستوریزه | سوپ گرم به هیدراته ماندن کمک میکند |
| شام | خورش کمچرب (مرغ یا گوشت کمچرب) یا ماهی پخته + برنج یا نان + سبزی پخته | از غذاهای خیلی چرب و تند پرهیز کنید |
| میانوعده شب | بیسکویت ساده، کمی بادام یا گردوی بوداده یا پودینگ/کاستارد پاستوریزه | اگر تهوع شبانه دارید، کوچک و سرد نگه دارید |
مایعات
- در روز معمولاً حدود ۸ تا ۱۰ لیوان مایعات (آب، چای کمرنگ، شیر، سوپ، آبمیوه پاستوریزه) مناسب است، مگر اینکه تیم درمان محدودیت دیگری تعیین کرده باشد.
- اگر تهوع دارید، آب سرد یا جرعهجرعه بنوشید.
- در صورت تجویز، محلول ORS را طبق دستور مصرف کنید.
نکات برای مقابله با مشکلات رایج
- تهوع: غذای سرد یا ولرم بوی کمتری دارد. از غذاهای بوی تند و سرخشده پرهیز کنید. قبل از غذا کمی نان خشک یا بیسکویت بخورید.
- بیاشتهایی: غذاهای پرکالری و پروتئینی را در وعدههای کوچک بخورید، مثلاً شیر با کمی پودر پروتئین یا مغز.
- تغییر طعم: اگر گوشت مزه بدی داد، از تخممرغ، ماست، حبوبات یا ماهی استفاده کنید. لیموترش یا طعمدهندههای ملایم کمک میکند.
- یبوست یا اسهال: فیبر را بهتدریج و با مایعات کافی افزایش دهید؛ در اسهال، غذاهای ساده و کمفیبر بهتر است.
قوانین ایمنی غذا (یادآوری)
- قبل از غذا و بعد از دستشویی دستها را با آب و صابون بشویید.
- غذای گرم را بالای ۶۰ درجه و غذای سرد را زیر ۵ درجه نگه دارید.
- غذای بیش از ۲ ساعت بیرونمانده را دور بریزید.
- گوشت، مرغ، ماهی و تخممرغ را کاملاً بپزید.
- از عسل خام، پنیرهای محلی، جوانه خام، آبمیوه تازه غیرپاستوریزه و سالادهای آماده بیرونبر پرهیز کنید.
چه زمانی باید به تیم درمان اطلاع داد؟
اگر استفراغ مکرر، ناتوانی در نوشیدن مایعات، کاهش شدید ادرار، سرگیجه، اسهال شدید یا تب دارید، منتظر نمانید و طبق دستورالعمل واحد شیمیدرمانی با تیم درمان تماس بگیرید. کاهش واضح وزن یا کم شدن تعداد وعدهها را هم یادداشت کنید و به تیم اطلاع دهید.
بخش دوم: مدیریت تغذیهای عوارض شایع شیمیدرمانی
۱. بیاشتهایی
- وعدههای غذایی را به ۵ تا ۶ وعده کوچک و مکرر در طول روز تبدیل کنید.
- بخش پروتئینی وعده غذایی را در ابتدای وعده که انرژی و اشتها بیشتر است میل کنید.
- از نوشیدن حجم زیادی از مایعات همراه با غذا پرهیز کنید تا معده پر نشود.
۲. تهوع و استفراغ
- روز را با مواد غذایی خشک و ساده (مانند نان تست، بیسکویت ساده یا برنج کته) شروع کنید.
- از غذاهای خیلی چرب، سرخشده، تند، بسیار شیرین یا دارای بوهای تند و زننده دوری کنید.
- مایعات را بهصورت جرعهجرعه و در فاصله بین وعدههای غذایی بنوشید.
- در صورت بروز استفراغ شدید، تا زمان قطع شدن آن از خوردن پرهیز کرده و پس از آن، مایعات شفاف را بهآرامی شروع کنید.
۳. تغییر مزه و بو (طعم فلزی یا تلخی دهان)
- اگر گوشت قرمز طعم ناخوشایندی دارد، از مرغ، ماهی، تخممرغ یا پنیر بهعنوان جایگزین استفاده کنید.
- از ظروف و قاشق غیرفلزی استفاده کرده و آبلیمو یا آدامسهای بدون قند را امتحان کنید.
۴. زخم دهان، گلودرد و مشکل بلع
- غذاها را کاملاً پخته، نرم، پورهشده و بهصورت ولرم یا خنک میل کنید.
- از خوردن خوراکیهای اسیدی (مثل مرکبات و گوجهفرنگی)، تند، شور، خشک، ترد و همچنین الکل و کافئین جداً خودداری کنید.
۵. اسهال
- مصرف مایعات و الکترولیتها (مانند ORS در صورت تجویز پزشک) برای جبران آب ازدسترفته ضروری است.
- مصرف مواد غذایی ساده قابض مانند برنج کته، سیبزمینی آبپز، موز، ماست و تخممرغ آبپز.
- پرهیز کامل از کافئین، شیرینیجات مصنوعی (مثل سوربیتول) و غذاهای چرب.
۶. یبوست
- افزایش تدریجی فیبر غذایی (میوهها، سبزیجات پخته و غلات سبوسدار)، دریافت مایعات کافی و پیادهروی سبک روزانه.
بخش سوم: ابزارهای تکمیلی
۱. راهنمای «چه زمانی نگران باشیم؟» (خط قرمزها برای تماس فوری با تیم درمان)
بیمار یا همراه باید در صورت بروز شرایط زیر، بدون تأخیر با تیم درمان تماس بگیرد:
- تهوع و استفراغ مداومی که بیش از ۲۴ ساعت مانع از مصرف مایعات یا داروهای خوراکی شود.
- اسهال شدید یا خروجی آبکی مکرر (بیش از ۶ بار تخلیه کیسه در ۲۴ ساعت در بیماران استومی).
- نشانههای کمآبی بدن: سرگیجه هنگام برخاستن، خشکی شدید دهان، کاهش شدید حجم ادرار یا تیره شدن رنگ آن، و گرفتگی عضلات.
- تب بالای ۳۸ درجه سانتیگراد همراه با لرز یا علائم گوارشی.
۲. جدول نمونه پایش خودگزارشیِ بیمار (پیشنهاد برای قرار دادن در برگه مانیتورینگ روزانه)
| روز هفته | تعداد وعدههای کوچک دریافتی | شدت تهوع (۰ تا ۱۰) | میزان مایعات مصرفی (لیوان) | تغییرات وزن هفتگی |
| شنبه | ||||
| یکشنبه | ||||
| دوشنبه |
راهنمای تکمیل جدول پایش تغذیهای
۱. تعداد وعدههای کوچک
هر وعده اصلی یا میانوعدهای که بیمار مصرف میکند، یک وعده محسوب میشود.
برای مثال: صبحانه، میانوعده صبح، ناهار، میانوعده عصر، شام و میانوعده شب، در مجموع ۶ وعده.
اگر بیمار فقط چند قاشق غذا خورده باشد، ولی آن را بهعنوان یک نوبت غذایی مصرف کرده باشد، همان نوبت را ثبت کند.
۲. شدت تهوع از ۰ تا ۱۰
بیمار شدت تهوع خود را در پایان روز عددگذاری کند:
- ۰: بدون تهوع
- ۱ تا ۳: تهوع خفیف
- ۴ تا ۶: تهوع متوسط
- ۷ تا ۹: تهوع شدید
- ۱۰: شدیدترین تهوع قابل تصور
اگر شدت تهوع در طول روز تغییر داشته است، بیشترین شدت تهوع همان روز ثبت شود.
۳. میزان مایعات مصرفی
مجموع مایعات مصرفشده در طول روز ثبت شود. آب، چای کمرنگ، شیر، سوپ، آبمیوه پاستوریزه و محلول ORS (در صورت تجویز) محاسبه میشوند.
بهتر است بهجای عبارتهایی مانند «مایعات کافی»، مقدار تقریبی نوشته شود؛ برای مثال:
- ۶ لیوان
- ۱۲۰۰ میلیلیتر
- ۵ لیوان آب و ۲ فنجان چای
برای بیماران دارای محدودیت مایعات، بیماری کلیوی، نارسایی قلبی یا دستور خاص پزشک، مقدار مایعات باید طبق نظر تیم درمان ثبت و مصرف شود.
۴. وزن هفتگی
وزن بهتر است:
- هفتهای یکبار
- در ساعت مشابه
- با لباس مشابه
- پس از تخلیه مثانه
- با همان ترازو
اندازهگیری شود. وزن روزانه در این جدول ضروری نیست، مگر اینکه پزشک یا متخصص تغذیه توصیه کرده باشد.
نمونه تکمیلشده جدول
| روز هفته | تعداد وعدههای کوچک دریافتی | شدت تهوع از ۰ تا ۱۰ | میزان مایعات مصرفی | وزن هفتگی |
| شنبه | ۶ وعده | ۲ | ۷ لیوان، حدود ۱۴۰۰ میلیلیتر | ۷۲٫۵ کیلوگرم |
| یکشنبه | ۴ وعده | ۶ | ۴ لیوان، حدود ۸۰۰ میلیلیتر | — |
| دوشنبه | ۵ وعده | ۳ | ۶ لیوان، حدود ۱۲۰۰ میلیلیتر | — |
| سهشنبه | ۶ وعده | ۱ | ۷ لیوان، حدود ۱۴۰۰ میلیلیتر | — |
| چهارشنبه | ۳ وعده | ۸ | ۲ لیوان، حدود ۴۰۰ میلیلیتر | — |
| پنجشنبه | ۵ وعده | ۴ | ۵ لیوان، حدود ۱۰۰۰ میلیلیتر | — |
| جمعه | ۶ وعده | ۲ | ۷ لیوان، حدود ۱۴۰۰ میلیلیتر | ۷۱٫۷ کیلوگرم |
تفسیر نمونه
در این مثال:
- تعداد وعدههای بیمار در بعضی روزها کمتر از مقدار مورد انتظار بوده است.
- در روز چهارشنبه، تهوع شدید، کاهش وعدههای غذایی و مصرف کم مایعات همزمان دیده میشود.
- وزن بیمار از ۷۲٫۵ به ۷۱٫۷ کیلوگرم رسیده است؛ یعنی حدود ۸۰۰ گرم کاهش در یک هفته.
- این اطلاعات باید هنگام تماس یا مراجعه به پرستار، پزشک یا متخصص تغذیه ارائه شود.
- کاهش وعدههای غذایی، تهوع شدید یا کاهش واضح مصرف مایعات، بهویژه اگر ادامهدار باشد، نباید فقط در جدول ثبت شود؛ بیمار یا همراه باید موضوع را به تیم درمان اطلاع دهد.
نمونه ثبت یک روز به زبان ساده (روز شنبه)
- صبحانه: نان و پنیر
- میانوعده: موز
- ناهار: چند قاشق برنج و مرغ
- میانوعده عصر: ماست
- شام: سوپ
- میانوعده شب: بیسکویت ساده
- تعداد وعدهها: ۶
- بیشترین تهوع در روز: ۲ از ۱۰
- مایعات: ۵ لیوان آب، ۱ فنجان چای و ۱ کاسه سوپ، در مجموع حدود ۱۴۰۰ میلیلیتر
- وزن اندازهگیریشده در ابتدای هفته: ۷۲٫۵ کیلوگرم
نکته مهم برای درج در برگه بیمار
این جدول برای پایش و اطلاعرسانی به تیم درمان است و جایگزین تشخیص یا درمان پزشکی نیست.
در صورت استفراغ مکرر، ناتوانی در نوشیدن، کاهش شدید ادرار، سرگیجه، اسهال شدید یا تب، بیمار نباید منتظر تکمیل جدول بماند و باید طبق دستورالعمل واحد شیمیدرمانی با تیم درمان تماس بگیرد.
مراجع علمی و مستندات پایه:
- Krause and Mahan’s Food & the Nutrition Care Process. 15th Edition, Elsevier, 2020.
- National Cancer Institute (NCI). Nutrition in Cancer Care (PDQ®) – Health Professional Version, 2022.
- American Cancer Society (ACS). Nutrition for the Person With Cancer During Treatment Guidelines, 2019.