آموزش بیماریهای منتقله توسط پشه آئدس
۱) چرا این بیماریها مهم هستند؟
پشه آئدس میتواند ناقل این بیماریها باشد:
- تب دنگی
- زیکا
- تب زرد
- چیکونگونیا
دو گونه مهم پزشکی:
- Aedes aegypti
- Aedes albopictus
این پشه بیشتر در محیطهای انسانی و اطراف محل سکونت تخمگذاری میکند و معمولاً در اوایل صبح و حوالی غروب بیشتر فعالیت دارد.
۲) علائم مهم بیماریها که همه کارکنان باید بشناسند
علائم مشترک هشداردهنده
در هر بیمار با تب حاد به این علائم توجه شود:
- سردرد
- درد پشت چشم
- درد شدید عضلانی یا مفصلی
- تهوع و استفراغ
- راش پوستی
- قرمزی چشم / کونژکتیویت
- درد شکم
- خونریزی
- زردی
- بدحالی عمومی
الف) تب دنگی
علائم مهم:
- تب
- سردرد
- درد پشت حدقه چشم
- درد استخوانی و عضلانی
- تهوع و استفراغ
- در موارد شدید: خونریزی
نکته: تب دنگی به نام تب استخوانشکن نیز شناخته میشود.
ب) زیکا
- بسیاری از بیماران ممکن است بدون علامت باشند.
- در موارد علامتدار:
- تب
- راش پوستی
- درد مفاصل
- کونژکتیویت
نکته مهم: در زنان باردار اهمیت ویژه دارد و میتواند با آسیب جنین همراه باشد.
ج) تب زرد
- تب
- لرز
- بیاشتهایی
- تهوع
- سردرد
- درد عضلانی، بهویژه درد پشت
- درد شکم
- زردی پوست
- احتمال خونریزی و مشکلات کلیوی
د) چیکونگونیا
- تب ناگهانی
- درد شدید مفاصل
۳) تریاژ و شک بالینی
در پذیرش و تریاژ، این موارد حتماً پرسیده و ثبت شود:
- آیا بیمار تب دارد؟
- آیا بیمار سردرد، درد پشت چشم، درد عضلانی/مفصلی، راش، استفراغ یا خونریزی دارد؟
- آیا بیمار سابقه سفر یا حضور در مناطق گرمسیری/نیمهگرمسیری یا مناطق درگیر را دارد؟
- آیا احتمال گزش پشه وجود دارد؟
- آیا بیمار باردار است؟
موارد نیازمند ارجاع فوری به پزشک / اورژانس
اگر بیمار هر یک از موارد زیر را دارد، باید بدون تأخیر ارزیابی شود:
- خونریزی
- درد شکم
- استفراغ مکرر
- زردی
- بدحالی شدید
- علائم شدید تب دنگی
- بیمار باردار با علائم مشکوک به زیکا
۴) وظایف گروههای مختلف کارکنان
الف) پذیرش
- بیمار تبدار را سریع شناسایی کند.
- علائم کلیدی و سابقه سفر/اقامت/گزش را ثبت کند.
- موارد مشکوک یا شدید را فوراً به تریاژ/پزشک ارجاع دهد.
ب) تریاژ و پرستاری
- شدت علائم را سریع ارزیابی کند.
- تب، وضعیت عمومی، درد شکم، استفراغ، خونریزی، زردی و سطح هوشیاری را بررسی کند.
- بیماران بدحال را در اولویت ارزیابی پزشکی قرار دهد.
- در موارد مشکوک به زیکا، بارداری را حتماً بررسی و ثبت کند.
ج) پزشک
- بر اساس علائم، شرح حال و احتمال مواجهه با پشه آئدس، شک بالینی را مطرح کند.
- موارد شدید را برای بستری یا مراقبت نزدیک تصمیمگیری کند.
- خطر خونریزی را در بیمار مشکوک به دنگی جدی بگیرد.
د) آزمایشگاه
- آزمایشگاه باید طبق پروتکل داخلی بیمارستان و دستورالعمل شبکه بهداشت/مرجع آزمایشگاهی اقدام کند.
- هر نمونهگیری فقط با درخواست پزشک و طبق مسیر رسمی مرکز انجام شود.
هـ) خدمات و بهداشت محیط
- مهمترین نقش: حذف محلهای تخمگذاری پشه آئدس
- مواردی که باید بررسی و حذف شوند:
- بطریهای خالی
- ظروف پلاستیکی و فلزی دورریختنی
- لاستیکهای مستعمل
- بشکه و مخزن آب
- زیرگلدانی
- ناودانهای مسدود
- سوراخ بلوک سیمانی
- شیشههای شکسته و محلهای جمع شدن آب
- پوست میوه و زبالههای رها شده
۵) گزارش فوری
-
هر بیمار مشکوک یا شدید فوراً به پزشک مسئول و سوپروایزر/مسئول مربوطه اطلاع داده شود.
-
گزارشدهی بر اساس روند داخلی بیمارستان و دستورالعمل واحد پیشگیری و کنترل عفونت / بهداشت انجام شود.
۶) نمونهگیری
- نمونهگیری فقط طبق دستور پزشک و دستورالعمل رسمی بیمارستان/شبکه بهداشت انجام شود.
- از اقدام سلیقهای یا غیرمستند خودداری شود.
۷) مراقبت از بیمار
- پایش تب و وضعیت عمومی بیمار ضروری است.
- توجه به خونریزی، درد شکم، استفراغ، زردی و علائم کلیوی اهمیت دارد.
- در تب زرد، استراحت و مصرف مایعات ذکر شده است.
- در مورد داروهای ضد تب و درد در بیمار مشکوک به دنگی، با توجه به خطر خونریزی، تصمیم دارویی باید با نظر پزشک انجام شود. پس بدون تجویز پزشک توصیه دارویی نشود.
۸) پیام کلیدی برای همه کارکنان
هر بیمار با تب حاد همراه با یکی از علائم زیر باید از نظر بیماریهای منتقله توسط پشه آئدس مدنظر قرار گیرد:
- درد شدید عضلانی یا مفصلی
- سردرد و درد پشت چشم
- راش
- قرمزی چشم
- استفراغ
- خونریزی
- درد شکم
- زردی
بهخصوص اگر:
- سابقه سفر/اقامت در منطقه درگیر داشته باشد
- احتمال گزش پشه وجود داشته باشد
- بیمار باردار باشد
راههای انتقال شناساییشده (از شایعترین تا نادرترین) همراه با راهکارهای پیشگیری
۱. گزش پشههای آئدس (شایعترین و اصلیترین راه انتقال – بیش از ۹۹٪ موارد)
- نحوه انتقال: گزش پشههای ماده آلوده از جنس آئدس (بهویژه Aedes aegypti و Aedes albopictus) که معمولاً در طول روز (اوایل صبح و غروب) تغذیه میکنند و ناقل اولیه ویروس به انسان هستند.
- روش پیشگیری: حذف ظروف و منابع تجمع آب راکد (محل تخمگذاری پشه)، نصب توری روی درب و پنجرهها، استفاده از دورکنندههای استاندارد حشرات (مانند DEET) و پوشیدن لباسهای آستینبلند و رنگ روشن.
۲. انتقال از طریق تزریق خون و فرآوردههای خونی (شایع در میان روشهای غیرناقلی)
- نحوه انتقال: دریافت خون کامل، پلاکت یا پلاسمای گرفتهشده از اهداکنندهای که در فاز ویرمی حاد یا نهفته (بدون علامت بالینی) قرار دارد، منجر به انتقال سریع ویروس به گیرنده میشود.
- روش پیشگیری: غربالگری دقیق اهداکنندگان خون در مناطق آندمیک یا درگیر طغیان، تعویق خونگیری از افراد دارای سابقه تب اخیر یا سفر به مناطق پرخطر، و استفاده از روشهای غیرفعالسازی پاتوژنها در فرآوردههای خونی.
۳. جراحتهای ناشی از وسایل تیز و برنده / نیدلاستیک (محیطهای درمانی)
- نحوه انتقال: تلقیح مستقیم خون آلوده بیمارِ در فاز حاد تبدار به بدن کادر درمان، از طریق فرورفتن سوزن، تیغ بیستوری یا لنست آلوده در حین رگگیری، خونگیری یا پروسههای تهاجمی.
- روش پیشگیری: پایبندی سفتوسخت به احتیاطات استاندارد، پرهیز مطلق از درپوشگذاری مجدد سرسوزنها (Recapping)، دفع فوری وسایل در سیفتیباکس استاندارد در بالین، و گزارشدهی فوری موارد مواجهه شغلی جهت پایش علائم.
۴. پاشیدن خون و ترشحات به مخاطات یا پوست آسیبدیده (محیط درمانی و آزمایشگاهی)
- نحوه انتقال: برخورد قطرات خون یا مایعات زیستی حاوی ویروس بالا با مخاط چشم، دهان، بینی یا بریدگیها و زخمهای باز روی پوست پرسنل بالینی و آزمایشگاهی.
- روش پیشگیری: استفاده منظم از تجهیزات حفاظت فردی (PPE) شامل عینک محافظ (Goggles)، شیلد صورت، ماسک و دستکش در حین رگگیریهای پرخطر، لولهگذاری یا سانتریفیوژ و فرآوری نمونههای خون در آزمایشگاه.
۵. انتقال عمودی از مادر به جنین یا نوزاد (Vertical / Perinatal)
- نحوه انتقال: عبور ویروس از سد جفتی در صورت ابتلای حاد مادر در دوران بارداری، یا تماس نوزاد با خون و ترشحات سرویکوواژینال مادر در کانال زایمان هنگام تولد.
- روش پیشگیری: محافظت ویژه از مادران باردار در برابر گزش پشه در مناطق آندمیک، مانیتورینگ دقیق همودینامیک و پلاکت در بارداریهای پرخطر، و تحتنظر گرفتن کامل نوزاد از نظر تب و افت پلاکت پس از تولد.
۶. پیوند اعضای توپر و بافتها (Organ & Tissue Transplantation)
- نحوه انتقال: پیوند کبد، کلیه، قلب یا مغز استخوان از اهداکنندهای که حامل ویروس دانگی است؛ این امر به دلیل مصرف داروهای سرکوبکننده ایمنی در گیرنده، عوارض کشندهای ایجاد میکند.
- روش پیشگیری: تست غربالگری مولکولی (PCR یا آنتیژن NS1) اهداکنندگان عضو در مناطق طغیان بیماری، بررسی سابقه تب و بیماری حاد اهداکننده پیش از برداشت عضو، و رد اهداکنندگان مشکوک.
۷. انتقال از طریق تماس جنسی (بسیار نادر)
- نحوه انتقال: انتقال ویروس از طریق مایع منی یا ترشحات تناسلی؛ مطالعات نشان دادهاند که RNA ویروس دانگی میتواند تا چندین هفته پس از فروکش کردن علائم در مایع منی باقی بماند.
- روش پیشگیری: استفاده از وسایل سدکننده فیزیکی (کاندوم) در روابط جنسی یا پرهیز از رابطه طی دوره بیماری و حداقل تا چند هفته پس از بهبود کامل در افراد مبتلا یا مسافرین برگشته از مناطق طغیان.
۸. شیردهی (استثنایی و با شواهد بالینی بسیار محدود)
- نحوه انتقال: انتقال فرضی ویروس از طریق شیر مادر در مواردی که مادر در روزهای زایمان دچار فرم شدید و حاد بیماری همراه با لود ویروسی بسیار بالا باشد.
- روش پیشگیری: به دلیل نادر بودن و مزایای حیاتی تغذیه با شیر مادر، WHO قطع شیردهی را توصیه نمیکند؛ در صورت وخامت شدید حال مادر، دوشیدن ایمن شیر تا زمان ثبات بالینی جایگزین موقت میشود.


