کورتون چیست؟
کورتونها (یا گلوکوکورتیکوئیدها و زیر گروه کورتیکواستروئیدها) داروهایی هستند که برای کاهش التهاب و کنترل بیماریهایی مثل آسم، بیماریهای روماتیسمی، بیماریهای پوستی، کولیت، برخی بیماریهای عصبی و حساسیتی استفاده میشوند.
نمونهها:
- پردنیزولون
- پردنیزون
- دگزامتازون
- متیلپردنیزولون
این داروها در بسیاری از بیماران بسیار مفیدند، اما اگر برای مدت طولانی مصرف شوند، میتوانند روی بخشهای مختلف بدن اثر بگذارند.
چرا باید آموزش ببینیم؟
مصرف طولانیمدت کورتون میتواند باعث:
- ضعیف شدن غده فوقکلیه و خطر نارسایی آدرنال
- پوکی استخوان و شکستگی
- افزایش قند خون و بدتر شدن دیابت
- افزایش فشار خون
- افزایش خطر عفونت
- مشکلات چشم مثل آبمروارید و گلوکوم
- افزایش وزن، ورم و تغییرات خلقی
شود.
نکات اصلی زندگی روزمره و سبک زندگی
۱) نحوه مصرف دارو
- دارو را دقیقاً طبق دستور پزشک مصرف کنید.
- اگر روزی یک بار مصرف میکنید، معمولاً صبحها بهتر است، چون کمتر باعث بیخوابی میشود.
- دارو را خودسرانه قطع نکنید، مخصوصاً اگر بیش از چند هفته مصرف کردهاید.
- اگر پزشک خواست دارو کم شود، باید آهسته و تدریجی کم شود.
هشدار مهم
اگر کورتون را ناگهانی قطع کنید، ممکن است دچار:
- ضعف شدید
- تهوع و استفراغ
- سرگیجه
- افت فشار
- بیحالی شدید
شوید.
۲) تغذیه
برای پیشگیری از پوکی استخوان:
- مصرف کلسیم کافی داشته باشید.
- غذاهای کلسیمدار:
- شیر
- ماست
- پنیر
- سبزیهای برگ سبز
- طبق راهنمای ACR، اغلب بزرگسالان نیاز دارند مجموع کلسیم روزانهشان حدود ۱۰۰۰ تا ۱۲۰۰ میلیگرم باشد.
ویتامین D
- دریافت کافی ویتامین D مهم است.
- در بسیاری از بیماران، مکمل ویتامین D لازم میشود.
- پزشک ممکن است بر اساس آزمایش خون، دوز مناسب را تعیین کند.
نکات دیگر تغذیهای
- نمک را کم کنید تا ورم و افزایش فشار خون کمتر شود.
- اگر اشتها زیاد شده، مراقب پرخوری و افزایش وزن باشید.
- برای پیشگیری از سوزش معده:
- دارو را با غذا بخورید
- از غذاهای خیلی تند و چرب کمتر استفاده کنید
ممنوعیت/احتیاط
- از شیرینبیان واقعی زیاد استفاده نکنید، چون میتواند اثرات نامطلوب کورتون را بیشتر کند و باعث کاهش پتاسیم شود.
۳) فعالیت بدنی و ورزش
ورزش یکی از مهمترین راهها برای کاهش عوارض کورتون است.
چه ورزشهایی مفیدند؟
- پیادهروی
- ورزشهای تحمل وزن
- تمرینات مقاومتی و قدرتی سبک
- حرکات تعادلی
فایدهها
- کمک به حفظ تراکم استخوان
- کاهش ضعف عضلانی
- کنترل وزن
- بهبود قند و فشار خون
نکته
اگر درد استخوان، ضعف شدید، یا سابقه شکستگی دارید، نوع ورزش را با پزشک یا فیزیوتراپیست هماهنگ کنید.
۴) پیشگیری از پوکی استخوان
مصرف طولانیمدت کورتون یکی از علتهای مهم پوکی استخوان ناشی از دارو است.
کارهایی که باید انجام شود:
- دریافت کافی کلسیم و ویتامین D
- ورزش منظم
- ترک سیگار
- کاهش مصرف الکل
- انجام سنجش تراکم استخوان (DEXA) در صورت نیاز
- در بیماران پرخطر، پزشک ممکن است داروهایی مثل بیسفسفوناتها را شروع کند
چه کسانی بیشتر در معرض خطرند؟
- افرادی که کورتون را بیش از ۳ ماه مصرف میکنند
- کسانی که دوز بالاتر میگیرند
- سالمندان
- افراد با سابقه شکستگی
- بیماران با کمتحرکی یا کمبود ویتامین D
۵) قند خون
کورتون میتواند قند خون را بالا ببرد یا دیابت را بدتر کند.
اگر دیابت دارید:
- قند خون را بیشتر از قبل کنترل کنید.
- ممکن است نیاز به تنظیم داروی دیابت باشد.
علائم بالا رفتن قند خون:
- تشنگی زیاد
- ادرار زیاد
- گرسنگی زیاد
- خوابآلودگی
- تاری دید
اگر این علائم را دارید، با پزشک تماس بگیرید.
۶) فشار خون
کورتون در مصرف طولانیمدت میتواند فشار خون را بالا ببرد.
کارهای مفید:
- نمک کمتر
- فعالیت بدنی
- وزن مناسب
- اندازهگیری منظم فشار خون
نکته مهم
فشار خون بالا معمولاً علامت واضحی ندارد؛ پس فقط با اندازهگیری مشخص میشود.
۷) مراقبت از چشم
مصرف طولانیمدت کورتون ممکن است باعث:
- آبمروارید
- افزایش فشار چشم / گلوکوم
توصیه
- حداقل سالی یک بار معاینه چشمپزشکی یا اپتومتری داشته باشید.
- اگر تاری دید، درد چشم، یا تغییر دید دارید، زودتر مراجعه کنید.
۸) عفونت و ایمنی
کورتون میتواند قدرت دفاعی بدن را کم کند.
نکات مهم:
- در فصل بیماریهای ویروسی، بیشتر مراقب باشید.
- از تماس با افراد مبتلا به:
- آبلهمرغان
- زونا
- سرخک
بیشتر پرهیز کنید.
- اگر با این بیماریها تماس داشتید، سریع به پزشک اطلاع دهید.
علائم هشدار عفونت:
- تب
- گلودرد
- سرفه
- درد هنگام ادرار
- زخم یا عفونت پوستی
- زخمهایی که خوب نمیشوند
۹) واکسنها
قبل از تزریق هر واکسن، به پزشک یا پرستار بگویید که کورتون مصرف میکنید.
نکات مهم:
- بعضی واکسنهای زنده ممکن است مناسب نباشند.
- واکسنهای غیرفعال معمولاً قابلاستفادهاند.
- تصمیم نهایی بسته به دوز و مدت مصرف کورتون است.
۱۰) کارت استروئید و هشدار اورژانسی
اگر کورتون را بیش از ۳ هفته مصرف میکنید، ممکن است نیاز به کارت استروئید داشته باشید.
این کارت چرا مهم است؟
اگر بیمار:
- تصادف کند
- جراحی داشته باشد
- استفراغ یا اسهال شدید بگیرد
- نتواند دارو را خوراکی بخورد
ممکن است بدنش به کورتون اضافی در شرایط استرس نیاز داشته باشد.
کارهایی که باید انجام دهید:
- کارت را همیشه همراه داشته باشید.
- قبل از هر عمل، دندانپزشکی یا اقدام تهاجمی، آن را نشان دهید.
- اگر علائم ضعف شدید، افت فشار، تهوع شدید، گیجی یا بیحالی ناگهانی دارید، باید به نارسایی آدرنال فکر کرد و فوری مراجعه کرد.
از اینجا: “نمونه کارت کورتون” میتوانید نمونه کارت استروئید را دانلود و دریافت کنید.
با پر کردن آن و به همراه داشتن همیشگی این کارت در زمان بحران و حوادث به خودتان و کارکنان تیم درمانی کمک خواهید کرد تا بهترین و دقیق ترین درمانها را دریافت کنید.
۱۱) پایشهای دورهای
بسته به دوز و مدت مصرف، پزشک ممکن است این موارد را بررسی کند:
- فشار خون
- قند خون
- وزن
- تراکم استخوان
- معاینه چشم
- علائم عفونت
- علائم ضعف عضلانی و نارسایی آدرنال
۱۲) چه زمانی باید سریع مراجعه کرد؟
اگر هر کدام از این موارد را داشتید، سریع به پزشک یا اورژانس اطلاع دهید:
- تب یا علائم عفونت
- تنگی نفس
- استفراغ یا اسهال شدید
- بیحالی شدید یا غش
- تاری دید ناگهانی
- درد شدید استخوان یا شکستگی
- قند خیلی بالا یا علائم شدید دیابت
- فشار خون خیلی بالا
- قطع ناگهانی دارو یا فراموشی چند نوبت پشتسرهم
خلاصه خیلی مهم:
کورتون را خودسرانه قطع نکنید.
دارو را صبح و با غذا بخورید.
نمک را کم کنید، کلسیم و ویتامین D کافی بگیرید، ورزش کنید، قند و فشار خون را کنترل کنید، و معاینه چشم و استخوان را فراموش نکنید.
اگر بیش از ۳ هفته مصرف دارید، کارت استروئید را همراه داشته باشید.
رفرنس:
- European Society of Endocrinology / Endocrine Society 2024: Glucocorticoid-induced adrenal insufficiency
- ACR 2023 / 2022 Guideline for glucocorticoid-induced osteoporosis
- CDC Yellow Book 2026 / CDC immunization guidance
- NHS prednisolone patient guidance
- Cleveland Clinic review 2024