-
انواع مواد دخانی:
- گروه تدخینی(دود زا): مانند سیگار، سیگار برگ، پیپ، قلیان، چپق، سیگار دست پیچ
- گروه غیر تدخینی (بدون دود): مانند ناس، قلیان الکترونیک، سیگار الکترونیک و دستگاه های گرم کننده تنباکو (IQOS)
- استعمال دخانیات: هر گونه مصرف مواد دخانی از قبیل دود کردن، مکیدن، جویدن یا استنشاق.
- دود دستاول: بخشی از دود است که از درون مواد دخانی بهویژه قلیان وارد دهان و ریه فرد مصرفکننده میشود و موجب بروز بیماری در فرد مصرفکننده میشود.
- دود دستدوم: دودی است که بهطور مستقیم از نوکِ روشن و در حال اشتعال مواد دخانی و یا از بازدم فرد مصرفکننده (که به دنبال پک زدن به مواد دخانی، از ریه او خارج میشود) وارد محیط میگردد. این دود توسط اطرافیان فرد مصرفکننده استنشاق میشود.
- دود دست سوم: ذرات و سموم دود مواد دخانی بهویژه قلیان است که در هوا منتشرشده و روی اشیاء و لباس و موی فرد مصرفکننده مینشیند و اگر افراد در تماس با این اشیاء قرار گیرد، آلایندهها وارد بدن آنان میشود.
- محوطه: هر گونه فضای بدون سقف اماکن مشمول این شیوه نامه شامل حیاط، صحن و مسیر های تردد.
عوارض سلامتی مرتبط با مصرف تدخینی دخانیات
بیش از 3000 مواد شیمیایی در برگ تنباکو و افزون بر 7000 مواد شیمیایی در دود تنباکو موجود است که حداقل 70 ماده شیمیایی سرطان زا است. محصولات دخانی عامل مرگ حدود 50 درصد از مصرفکنندگانش میشود. دخانیات سالیانه موجب مرگ 8 میلیون نفر از مردم جهان میشود. 7 میلیون نفر از آن ها به علت مصرف مستقیم دخانیات و 1 میلیون نفر از کل مرگومیرهای منتسب به دخانیات در اثر مواجهه با دود دستدوم آن به وقوع میپیوندد. در حال حاضر در هر 4 ثانيه يك نفر بر اثر استعمال دخانيات در دنيا جان خود را از دست میدهد. مصرف تنباکو و انواع آن تقریباً به تمام دستگاههای بدن آسیب می رساند. در جمعیت هایی که در چند دهه اخیر استعمال دخانیات امری متداول بوده، 90 درصد سرطان ریه، 15 تا 20 درصد سایر سرطان ها، 75 درصد برونشیت مزمن و آمفیزم و 25 درصد مرگ و میر ناشی از بیماری های قلبی و عروقی در سنین 35 تا 69 سال ناشی از مصرف مواد دخانی بوده است. کودکان و زنان بیشترین قربانیان مواجهه با دود دستدوم دخانیات هستند. مواجهه با دود دخانیات مهمترین عامل در ایجاد سندرم مرگ ناگهانی نوزاد است و عامل شناختهشده در بروز عفونت گوش میانی، آسم و خسخس سینه در کودکان است. بیماریهایی از قبیل حملات آسم، آبریزش از چشم و بینی و عفونت گوش میانی در فرزندان افراد مصرفکننده مواد دخانی بیشتر است.

شکل 1- عوارض سلامتی مرتبط با مصرف تدخینی دخانیات
عوارض مصرف تنباکوی غیرتدخینی
تنباکوهای غیرتدخینی (بدون دود) حاوی مقادیر زیادی نیکوتین هستند که مادهای بسیار اعتیادآور می باشد. مصرف این مواد به دلیل ایجاد وابستگی به نیکوتین میتواند موجب شروع مصرف سایر مواد دخانی از جمله سیگار و قلیان شود. متاسفانه به دلیل باور غلط در مورد بی خطر بودن مصرف این محصولات وجود دارد، مصرف کنندگان آن بدون توجه به زیان های مصرف این مواد، به مصرف خود ادامه می دهند، در صورتی که مصرف این مواد عوارض و خطرات زیادی دارد که ذیلا به مواردی از آن اشاره شده است:
- مصرف این مواد عامل بروز سرطان دهان، مری و لوزالمعده است.
- تنباکوهای غیر تدخینی می تواند باعث بیماری لثه، پوسیدگی دندان و از دست رفتن دندان شود.
- مصرف این مواد میتواند خطر مرگ ناشی از ابتلا به بیماری های قلبی و سکته را افزایش دهد.
- مصرف این مواد میتواند خطر ابتلا به زایمان زودرس و مردهزایی را هنگام بارداری افزایش دهد و همچنین موجب اختلال رشد مغز جنین در این دوران شود.
- مصرف این مواد به دلیل دارا بودن مقادیر بالای مواد معطر موجب تسریع و تشدید جذب نیکوتین می شود که با ایجاد وابستگی شدید در فرد مصرف کننده، افزایش دفعات مصرف این مواد و شروع مصرف مواد دخانی متداول (سیگار و قلیان) را به همراه دارد
عوارض مواجهه با دود دستِ دوم و سوم مواد دخانی
مقادیر کم مواجهه با دود دخانيات هم بیخطر نیست و ابزارهایی مانند تهويه و ساير فنآوريها نیز نميتواند مخاطرات بهداشتي ناشي از مواجهه با دود محيطي دخانيات را حذف كند و حتی رویکرد اختصاص مكانهاي مخصوص استعمال دخانيات در اماكن عمومي کارایی لازم را ندارد و تنها راه مؤثر محافظت از افراد در معرض مواجهه، ايجاد محيطهاي صد درصد عاري از دود دخانيات است.
وقتي سيگاري روشن ميشود يا قلياني استفاده ميشود، دود حاصل از سوختن توتون در انتهاي سيگار و تنباکوي در حال سوختن قليان، به همراه دود خارج شده در طي بازدم فرد سيگاري/ قلياني، وارد محيط ميشود و توسط افراد ديگر استنشاق مي گردد. وقتي دود دست دوم هوا را به ويژه در فضاهاي بسته، آلوده مي کند، اين هوا توسط همه افراد اعم از مصرف کننده و غيرمصرف کننده تنفس ميشود و آنها را در معرض اثرات مضر آن قرار مي دهد. علاوه بر این تنباکوی دود شده به دیوار، سطوح، وسایل نرم درون خانه مانند فرش و بالش و مبلمان و نیز لباس و مو و پوست افراد میچسبد. که وجود این ذزات و تنفس آن ها به شدت به دستگاه تنفسی آسیب می رساند.
قرار گرفتن در معرض دود دست دوم داراي اثرات فوري و طولاني مدت بر سلامت است. اثرات فوري شامل تحريک چشم، بيني، گلو و ريه ها و گاهي سردرد، حالت تهوع و سرگيجه است. قرار گرفتن به عبارتی دود دست سوم در معرض دود دست دوم مي تواند حملات آسم را نيز تحريک کند. قرار گرفتن طولاني مدت در معرض دود دست دوم باعث سرطان ريه، بيماري عروق کرونر قلب و مرگ قلبي ميشود و برآورد ميشود که دود دست دوم خطر بروز بيماري گرفتگی عروق قلب 25 تا30 درصد و سرطان ريه 20 تا 30 درصد را افزايش مي دهد.
زنان و کودکان بيشتر تحت تأثير دود دست دوم دخانیات قرار دارند. سالانه در سراسر جهان، دود دست دوم باعث بیش از یک میلیون مورد مرگ زودرس ميشود که اکثريت آنها در بين زنان و کودکان است. تقريبا نيمي از کودکان در اماکن عمومي به طور منظم هواي آلوده به دود دخانيات را تنفس مي کنند.

شکل 2- عوارض سلامتی مواجهه با دود دستِ دوم دخانیات
تبعات حاد و چندگانه بهداشتی مصرف قلیان
برخلاف بسياري عقايد و باورهاي سنتي، دود منتشره از قليان حاوي مقادير بيشماري مواد سمي ميباشد. اين مواد به عنوان عوامل اصلي بروز سرطان ريه، بيماريهاي قلبي، عروقي و ساير بيماريها شناخته شدهاند. از آنجایيكه نيكوتين موجود در دود حاصله از مصرف قليان همانند ساير مواد دخاني اعتيادآور است، مصرف متناوب آن ايجاد وابستگي مينمايد.
ميزان نيكوتين دريافتي در افراد مصرف كننده قليان، به اندازهاي است كه ايجاد وابستگي ميكند. بنابراين مي توان نتيجه گرفت مصرفكنندگان قليان با استنشاق مقادير بسيار زيادتر دود برای دریافت دوز کافی نیکوتین، خود را در معرض مقادير زيادتر مواد شيميايي سرطان زا و گازهاي خطرناك همچون منواكسيد كربن قرار میدهند.
اين نكته نيز حائز اهميت است كه ميزان گاز منواكسيد كربن، فلزات سنگين و تركيبات شيميايي سرطانزا منتشره از سوختن ذغال يا مواد ايجادكننده حرارت در قليان در مقايسه با سيگار به مراتب بيشتر است و عوارض بیشتری براي مصرفكنندگان و افراد در معرض دود، ایجاد میکند. همچنین احتمال ابتلا به بيماريهاي منتقله از طريق دهان و دستهای آلوده همچون سل و هپاتيت، در اثر استفاده مشترك از قليان وجود دارد.
تنباکوی معسل/معطر حاوی 70 تا 80 درصد مواد افزودنی و اسانس و ترکیبات شیمیایی است. برخی از مردم به اشتباه فکر میکنند به دلیل داشتن طعم و بوی میوهای یا گیاهی مفید بوده و یا بیخطر است، در حالی که این نوع تنباکوها حاوی مقادیر بسیاری مواد سمی و سرطان زای قطعی و فلزات سنگین میباشد. لازم به ذکر است مواجهه با برخی مواد موجود در قلیان مانند بنزن طی سه تا 15 سال باعث بروز سرطان به خصوص سرطان خون می شود و بیشترین راه جذب آن از طریق تنفس است.
منافع درمان مصرف دخانیات
ترک مصرف دخانیات در هر سنّی منافع آنی و طولانیمدت برای خود فرد و خانواده و اطرافیان او دارد. هر چند ترک دخانیات در سنین پایینتر منافع بیشتری دارد، اما هیچ سنّی برای ترک دخانیات دیر نیست.
ترک کردن به فرد کمک خواهد کرد تا اثرات منفي، مرتبط با سلامت و غيرمرتبط با سلامت، که قبل از اين بيان شد را کاهش دهيد. ترک کردن، يا تلاش براي ترک، احتمال خطرات طولاني مدت سلامتي را به طور قابل توجهي کاهش مي دهد. همانطور که در جدول زير نشان داده شده است، ترک کردن فوايد فوري و طولاني مدت دارد، ترک کردن سالهايي را به زندگي فرد اضافه مي کند.
فوايد سلامتي درمان مصرف دخانیات
الف) فواید فوری:
| زمان شروع درمان | تغييرات مفيد سلامتي که رخ مي دهد |
| در مدت 20 دقيقه | ضربان قلب و فشارخون شما به مقدار طبيعي کاهش مييابد. |
| 12 ساعت پس از درمان | کربن مونواکسيد موجود در خون شما به مقدار طبيعي کاهش مييابد. |
| 12 – 2 هفته پس از درمان | جريان خون شما بهبود پيدا مي کند و عملکرد ريه هاي شما افزايش مييابد. |
| 9 – 1 ماه پس از درمان | سرفه کردن وتنگي نفس کاهش مييابد. |
| يک سال پس از درمان | خطر ابتلا به بيماري کرونر قلب تقريباً به اندازه نصف يک فرد سيگاري ميشود. |
| 5 سال پس از درمان | 5 تا 15 سال پس از ترک، خطر سکته مغزي شما به اندازه همين خطر در يک فرد مصرف کننده دخانیات کاهش مييابد. |
| 10 سال پس از درمان | خطر ابتلا به سرطان ريه تقريبا به اندازه نصف يک فرد مصرف کننده دخانیات کاهش مييابد و خطر ابتلا به سرطان دهان، گلو، مري، مثانه، دهانه رحم و لوزالمعده کاهش مييابد. |
| 15 سال پس از درمان | خطر ابتلاء به بيماري عروق کرونر قلب به اندازه يک فرد غير مصرف کننده است. |
ب: فوايدي براي تمام سنين و افرادي که تا به حال دچار مشکلات سلامتي مرتبط با استعمال دخانيات شدهاند. اين افراد هنوز ميتوانند از فوايد درمان مصرف دخانیات بهره ببرند.
| زمان درمان | فوايد درمان در مقايسه با آنهايي که درمان نکردهاند |
| در حدود 30 سالگي | به دست آوردن تقريبا 10 سال اميد به زندگي |
| در حدود 40 سالگي | به دست آوردن تقريبا 9 سال اميد به زندگي |
| در حدود 50 سالگي | به دست آوردن تقريبا 6 سال اميد به زندگي |
| در حدود 60 سالگي | به دست آوردن تقريبا 3 سال اميد به زندگي |
| بعد از شروع بيماري تهديد کننده زندگي | فوايد فوري، افرادي که پس از حمله قلبي دخانيات را ترک ميکنند 50 درصد احتمال ابتلا به حمله قلبي ديگر را کاهش ميدهند. |
ج: درمان مصرف دخانیات خطر فراوان بسياري از بيماري هاي مربوط به دود دست دوم در کودکان را کاهش مي دهد، مانند بيماري هاي تنفسي (به عنوان مثال ، آسم) و عفونت گوش.
د: ترک دخانیات احتمال ناتواني جنسي، مشکل در بارداري، زايمان زودرس، نوزاداني که وزن کم دارند و سقط جنين را کاهش مي دهد.

شیوه های درمان وابستگی به نیکوتین (ترک استعمال دخانیات)
شیوه های مختلفی برای ترک استعمال دخانیات وجود دارد. اصل اساسی در همه این شیوه ها خواست فرد مصرف کننده به تغییر عادت استعمال دخانیات است. بدیهیست در صورت عدم تمایل فرد به تغییر عادت استعمال دخانیات نمی توان به اجبار افراد را به ترک استعمال دخانیات وادار نمود. در ادامه به توضیح مختصر تعدادی از این روش ها می پردازیم:
- شیوه خودیاری
در این شیوه فرد بدون درخواست کمک از فرد متخصص یا مصرف داروهای موجود در زمینه کمک به ترک استعمال دخانیات، اقدام به ترک می نماید. این روش نیز موثر است اما مطالعات مختلف نشان داده است که میزان ماندگاری در ترک در این شیوه پائین است.
- مصرف جایگزین های نیکوتین
چنانچه می دانیم اساس اعتیاد به مواد دخانی ایجاد وابستگی به نیکوتین است. بنابراین یکی از روش های اصلی در ترک استعمال دخانیات جایگزینی نیکوتین مورد نیاز بدن در دوره توقف استعمال دخانیات است. جایگزین های نیکوتین انواع گوناگونی دارد شامل؛ آدامس، آب نبات، اسپری های بینی و دهانی و برچسب پوستی. دردسترس ترین جایگزین نیکوتین در ایران آدامس های نیکوتین هستند که در داروخانه ها قابل خریداری است. نحوه مصرف آدامس برای کمک به ترک استعمال دخانیات به شکل مکتوب در داخل بسته آدامس به تفصیل شرح داده شده است.
- توصیه های رفتاری
این توصیه ها که مبنای آنها کمک به شناسائی رفتار استعمال دخانیات و کمک به تغییر این مبانی رفتاری است، توسط فرد متخصص قابل ارائه است.
- داروها
دو گروه اصلی داروئی برای کمک به ترک سیگار وجود دارد: بوپروپیون هیدروکلراید و وارنیکلین. این داروها باید توسط پزشک تجویز گردد. در مشاوره با پزشکی که آموزش های لازم را در زمینه درمان وابستگی به نیکوتین و ترک استعمال دخانیات دیده باشد در صورت صلاحدید پزشک معالج و وجود شرایط لازم تجویز می گردد.
- شیوه های ترکیبی
در این شیوه که با مراجعه به فرد متخصص و آموزش دیده ارائه می شود، ترکیبی از روش های فوق برای کمک به ترک استعمال دخانیات به فرد متقاضی ترک ارائه می شود. بیشترین میزان موفقیت در ترک استعمال دخانیات مربوط به این شیوه است.